Debat: “Religie is terug van weggeweest”

De christenen zijn terug in de arena. Het door de ChristenUnie aangewakkerde debat over de metershoge dame in gouden bikini joeg de spruitjeslucht van de jaren vijftig over de Utrechtse binnenstad. Vox bracht twee filosofen bij elkaar om de nieuwe christelijke moraal in de politiek te duiden. “Links is niet meer in staat tot originele cultuurkritiek. Prima dat de ChristenUnie in dit gat is gesprongen.”

In debatcentrum Lux discussieert een volle zaal over de grenzen van het stamcelonderzoek, abortus en euthanasie. In het CultuurCafé draait de film Borat, met na afloop een discussie over de grenzen van de humor. In de Aula buigen deskundigen zich over het oppoetsen van het wetsartikel over Godslastering. En Vrij Nederland organiseert in Nijmegen een debat over de nieuwe christelijke politiek, onder de noemer ‘God op het pluche’. Eén maand, vier debatten, alleen al in Nijmegen. De christenen zijn terug van weggeweest, wat menigeen doet vrezen voor een revival van de jaren vijftig. Met als laatste duit in het zakje de Hunkemöllerposter in Utrecht, wat christenen in het geweer bracht omdat de metershoge schaars geklede dame niet in het straatbeeld zou passen.
Vox bracht een filosoof en een ethicus bij elkaar om licht te werpen op de nieuwe ‘morele agenda’. “De religie is terug van weggeweest, en wordt niet meer meteen als een achterlijk fenomeen weggezet. Een goede ontwikkeling”, zegt ethicus Bas van Stokkom, verbonden aan het Centrum voor Ethiek van de Radboud Universiteit en coauteur van een recent rapport over Godslastering, in opdracht van het ministerie van Justitie. De man die naast Van Stokkom aanschuift voor een Vox-etentje in Huize Heyendaal is Grahame Lock, hoogleraar politieke filosofie: “Wat de christenen doen, is vraagtekens zetten bij de narcistische cultuur van directe behoeftebevrediging. Daar maken ze zich niet populair mee. Narcisten worden nu eenmaal boos als ze kritiek krijgen.”

Christelijke waarden
Boven een rijk gevulde tafel gaan de tanden als eerste in de dame met gouden bikini, Hunkemöllers bijdrage aan de opfleuring van de Utrechtse binnenstad. Het debuut van de ChristenUnie in de regering maakt hun al lang bestaande geluid dominanter, zegt Bas van Stokkom. “De ChristenUnie doet wat ze al lang doet: ageren tegen te ver doorgeschoten consumptieve, hedonistische uitingen. Je kunt het daarmee oneens zijn, vanwege hun inspiratie vanuit de Bijbel, maar dat ze het thema op de agenda zetten vind ik prima.”
Ook Grahame Lock duidt het christelijk geluid als tegenreactie op de “neoliberale agenda”. Lock trekt een rechte lijn tussen de jaren zestig, toen de autonomie van het individu in zwang kwam en de christelijke waarden in de vergeethoek terecht kwamen, en de kabinetten van Balkenende. Hoewel Balkenende een conservatief imago heeft, waren zijn kabinetten eigenlijk neoliberaal, vindt Lock. “De regeringsverklaring van het vorige kabinet van Balkenende liet zich lezen als de agenda van Provo. Er heerste een alles-moet-kunnenmentaliteit, op het vlak van abortus, homohuwelijk, euthanasie. Met de ChristenUnie in het nieuwe kabinet zie je een kleine dosis aan christelijke waarden toegevoegd.”
Waar in het verleden vooral de socialisten de kritiek op het neoliberalisme voor hun rekening namen, zijn dat nu de christenen, signaleren beide heren. Bas van Stokkom wijst op de sinds de jaren negentig afkalvende cultuurkritiek van links. “Alle partijen zijn in het midden gaan zitten, hebben de ideologische veren afgeschud, hebben allemaal de liberale beginselen omarmd, inclusief de noties van emancipatie, autonomie en zelfontplooiing. Dat is ten koste gegaan van kritiek op maatschappelijke vervreemding, op consumentisme.”
Ook Grahame Lock signaleert de leegte bij bijna alle politieke partijen, in het bijzonder ook bij het CDA. Hij wijst op de teloorgang van “de enorm rijke katholieke leer”, die destijds in de KVP nog een spreekbuis vond, maar sinds het CDA is verdwenen. “Het wreekt zich nu dat er geen katholieke partij meer is. De katholieke leer levert veel intellectuele stof, biedt een interessant kader om waarden in het debat te brengen waar de samenleving nu om verlegen zit.” Lock noemt de cultuurkritiek zoals de ChristenUnie die nu verzorgt, wat oppervlakkiger. “Het lijkt toch vooral op de boodschap van de Amerikaanse evangelisten.” Ter illustratie van het rijke katholieke gedachtegoed wijst Lock op de bevrijdingstheologie, Thomas van Aquino en op Dorothy Day en de Amerikaanse Catholic Workerbeweging. “Je kunt ook denken aan de Nederlandse wederdopers, die een communistische samenleving nastreefden. Er is stof genoeg om over te debatteren.”

Jaren vijftig
De vraag die op tafel komt is of het christelijk tegengeluid in de marge blijft, of dat het de opmaat is voor een kanteling in de samenleving. Velen gruwen bij de gedachte aan een revival van de jaren vijftig, zo niet Van Stokkom, die “jaloers” is op dat decennium. Hij is blij dat in het kielzog van het huidige debat het clichébeeld van de jaren vijftig kan worden bijgesteld. “Het waren niet alleen de jaren van spruitjeslucht en in toom gehouden jongeren. Het was een decennium waarin solidariteit en sociale verantwoordelijkheid veel gewicht in de schaal legden. Die waarden speelden een grotere rol dan in de vooroorlogse jaren, groter dan in alle decennia die volgden. Het was een historisch unieke tijd.”
Maar hoe fraai ook, ernaar terugkeren kunnen we niet, menen Lock en Van Stokkom. “Dat moeten we ook niet willen”, zegt Van Stokkom. Het kapitalisme en de autonomie zijn zó ver voortgeschreden, meent Lock, dat het onmogelijk is om tegenover die voortrazende trein een ouderwets gezag te plaatsen. Van Stokkom. “Alle verhoudingen in de samenleving liggen open. Je kunt niet meer iemand op grond van gezag het zwijgen op leggen.” Hier wreekt zich volgens de ethicus “het typisch Nederlands klimaat”, waarin de harde hand aan de ene kant, tegen onder andere migranten en overlastgevende jongeren, altijd samen gaat “met het hooghouden van liberale beginselen”. Grahame Lock: “We zitten gevangen in de autonomie. Alles wat beroep doet op gezag, stuit op weerstand.” Laatst vernam hij van een docent hoe tegenwoordig de leerling wordt aangesproken die 2 + 2 met 5 beantwoordt. “Je mag niet meer rechtstreeks zeggen: dat is fout. Eerst moet je zeggen: wat goed dat je over dat sommetje hebt nagedacht.” Het gezag heeft alle tanden verloren, vat Van Stokkom samen. “We zitten in het tijdperk van de angstvrije communicatie.”

Links-rechts
Kan het door de ChristenUnie gelanceerde tegengeluid betekenisvol worden in de samenleving, of blijft het, wat Lock noemt, “een homeopathische dosis van waarden”? Beide heren bepleiten een herformulering van de regels in het publieke debat. “We moeten de discussie zien open te breken”, oordeelt Van Stokkom. Hijzelf ondervond vorige maand het probleem aan den lijve, toen hij in het debat over de film Borat de grenzen van de humor aftastte. Door een volle zaal studenten werd hij weggehoond, en neergezet als “conservatief”. Door meer grijstinten toe te laten in het gepolariseerde debat van vandaag, kan de morele agenda een volwaardiger plaats krijgen in de discussies, zo luidt het. Die agenda is uit angst voor hoon jarenlang ondergronds gebleven, menen de heren. Lock: “We zitten in de links-rechtsdiscussie gevangen. We drukken de ander te snel in de hoek.” Het tegengeluid komt slechts bovengronds in actiebewegingen, zegt hij, en niet in de politiek. “In de politiek is het geluid verwaterd. Is het verworden tot slogans als ‘samen solidair’. Ook de ChristenUnie laveert omzichtig met haar agenda. De cultuurkritiek moet juist in het politieke domein veel krachtiger worden gearticuleerd, anders doorbreek je het probleem niet.”
Bas van Stokkom zal in de debatten het tegengeluid laten horen, op het gevaar af de komende tijd nog verder in de hoek van de ‘de conservatief’ terecht te komen. “Het is toch relevant om jonge meisjes die op semipornografische wijze op MTV acteren in debat te brengen. Zonder terug te vallen op de autonome positie van alles-moet-kunnen, maar ook zonder te vervallen in het dogma van dat-hoort-niet.” Datzelfde geldt voor de gouden bikini in Utrecht. “Daar valt een veel rijker debat over te voeren dan tot nu toe is gebeurd. Je zou alle pijnpunten in zo’n poster eens goed moeten beargumenteren. Dan kom je te spreken over de vrouw als lustobject, over schreeuwerigheid en consumentisme, én over de overtuiging dat het publieke domein meer is dan een billboard en reclame-uitingen.”

Tekst: Paul van den Broek en Rob Goossens
Fotografie: Erik van ‘t Hullenaar

Donderdag 19 april. Vrij Nederlanddebat ‘God op het pluche’, met onder meer Femke Halsema en Grahame Lock. Aula, 20.00 uur.