Een van de juffen van basisschool het Talent in Lent had zich bereid getoond om in de fMRI-scanner te gaan liggen. Haar leerlingen konden zo een dwarsdoorsnede van haar hersenen bekijken. Maar die moesten wel even aan wennen aan deze nieuwe kijk op de juf. Het driedimensionale plaatje dat op een computerscherm verscheen, werd ontvangen met verschrikte uitroepen. ‘Ieks, die neus!’ En: ‘Gatsie, wat een rommeltje’. Juf zelf stond ook even verbaasd te kijken: ‘Ik moet ook even wennen aan mezelf zo, hoor.’

De demonstratie maakte deel uit van het programma dat het Wetenschapsknooppunt van de RU organiseerde rondom de uitreiking van de Radboud Science Awards. De prijzen werden vandaag voor het eerst uitgereikt. De drie winnaars zijn hersenonderzoeker Guillen Fernandez, die onderzoek doet naar hoe angst werkt in het brein; theoretisch natuurkundige Mikhail Katsnelson, die onderzoek doet naar grafeen, het dunste materiaal ter wereld, en theologe Ellen van Wolde, onderzoeker van Bijbelse denkbeelden over het ontstaan van het universum.

De drie winnaars krijgen geld om hun wetenschappelijke resultaten te vertalen naar lesmateriaal voor de basisschool. Ze doen dat samen met pabo-studenten, leraren en leerlingen van de betrokken basisscholen (de St. Nicolaasschool in Nijmegen en het Talent in Lent). De inzet van het Wetenschapsknooppunt is om kinderen op een inspirerende manier kennis te laten maken met de wetenschap.

Overigens bleef de vraag waarom hersenen in je hoofd zitten onbeantwoord. Wie het weet, mag het zeggen…

Tussen onderzoeksvragen als ‘Kun je agressie onder hooligans beteugelen met de geur van Zwitsal babyolie?’ en ‘Maakt een spinnende kat je botten sterker?’, kwamen de Radboud-onderzoekers Jongsma en Van Rijn met een serieuze en relevante onderzoeksvraag. De twee willen weten hoe het fenomeen pijn werkt en gebruiken allerlei kleine onderzoeken door psychologiestudenten als middel voor dat hogere doel. Tineke van Rijn: ‘Het begon met een onderzoek naar de pijndrempel van verliezers na een voetbalwedstrijd. Studenten vermoedden dat de pijndrempel van verliezers na de wedstrijd lager zou zijn. Dat bleek het geval te zijn, maar de pijndrempel van die verliezers bleek ook vóór de wedstrijd lager dan die van de winnaars. Daarom gaan we een prospectief vervolgonderzoek doen.’ Volgens de jury ‘blinkt het voorstel uit door de doordachtheid van de uitvoering en door de impact van de uitslag. Als de pijndrempel een betere voorspeller blijkt te zijn dan helderziende octopus Paul, dan zou er wel eens een grote markt voor algometers (pijnmeter door middel van druk, red.) kunnen ontstaan.’ Jongsma en Van Rijn gaan vrolijk verder met meer pijnonderzoekjes: aanstaande vrijdag wordt in Nemo in Amsterdam gekeken naar de invloed van knuffelen op de pijndrempel. Van Rijn: ‘We vermoeden dat de oxytocine die de hersenen aanmaken bij knuffelen, zorgen voor een hogere pijndrempel.’

Uit de vijftig deelnemers aan de Kolderbokaal-verkiezing kwam het voorstel van Wim Steman uit Den Haag als winnaar uit de bus. Hij wil onderzoeken of het opeten van een neuspulk gezond is. De organisatoren KennisCafé, De Balie, NEMO, KNAW en de Volkskrant wilden met de eerste uitreiking van de Kolderbokaal zorgen voor meer Nederlandse inbreng bij de Ig-nobelprijzen, de alternatieve Nobelprijs. De helft van de deelnemers bestond uit ‘leken’, twaalf deelnemers zijn gelieerd aan een universiteit. Om iedereen mee te kunnen laten doen, is gevraagd naar onderzoeksvragen, maar De Balie-medewerker Thomas van Neerbos kan zich voorstellen dat bij de volgende verkiezing naar reeds uitgevoerd onderzoek wordt gevraagd. ‘Ook kunnen we deelnemers koppelen aan een wetenschapper, om het onderzoek uit te voeren.’ De organisatoren zullen winnaar Wim Steman helpen bij het zoeken naar financiers en het uitvoeren van zijn onderzoek, zodat hij volgend jaar mee kan dingen naar de Ig-nobelprijs.

 Wij vragen ons af wat jij wel eens onderzocht zou willen zien en welk onderzoek op de RU jij zou nomineren. Meld het in een reactie onder dit bericht!

Zijn we echt een mindere broeder, of klopt de ranglijst niet? Anneke Matthijssen, in het bureau van de universiteit dé deskundige op het terrein van dit soort ranglijsten, denkt het laatste. ‘Zoals ik de andere ranglijsten ken, horen wij thuis ergens tussen Groningen en Twente.’ In de Times scoren deze universiteiten een 170ste en 185ste plaats.

De vraag is waarom Nijmegen dan toch op 204 staat. Matthijssen wil niet de indruk wekken een slecht verliezer te zijn door de schuld aan de scheidsrechter te geven, maar wil wél gezegd hebben dat tenminste één van de dertien indicatoren waarop de Times haar ranglijst samenstelt, ongunstig uitpakt voor Nijmegen. Zij doelt op de citatiescores, die voor eenderde meetellen in het eindcijfer. De Times baseert zich op de scores uit de Web of Science tussen 2004 en 2008. Daarin circuleren artikelen van Nijmeegse onderzoekers onder tientallen verschillende instituutsnamen, die lang niet allemaal zijn terug te vinden als product van de Radboud Universiteit.

Om volgend jaar niet te lijden onder hetzelfde euvel, gaat de universiteit de redacteuren van het Web of Science bewegen al die diverse instituutsnamen te linken aan de universiteit. Matthijssen denkt niet dat andere universiteiten met hetzelfde nadeel te kampen hebben. Zij vermoedt dat in andere universiteiten wat nauwkeuriger wordt omgegaan met het benoemen van de naam van de universiteit in de artikelen. In Nijmegen gebeurt dit volgens Matthijssen intussen ook al veel beter, maar voordat dit goede gedrag is terug te vinden in een vijfjaarsvenster van het Web of Science, ben je vele jaren verder. Of het offensief richting het Web of Science gaat lukken, is nog de vraag, zegt Matthijssen. ‘Een correctie doorvoeren in al die artikelen moet één voor één gebeuren. Daar zit die redactie echt niet op te wachten.’

De Vici-subsidie van het NWO (Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek) is bestemd voor zeer ervaren onderzoekers, die hebben aangetoond met succes een eigen, vernieuwende onderzoekslijn tot ontwikkeling te kunnen brengen. De Vici-subsidie biedt de onderzoeker de mogelijkheid een eigen onderzoeksgroep op te bouwen. In totaal zijn er eenendertig van deze subsidies toegekend aan onderzoekers aan Nederlandse universiteiten.

De afgelopen jaren scoorde Nijmegen niet goed als het gaat om het binnenhalen van Vici-subsidies. Terwijl dat steeds belangrijker is geworden sinds het overhevelen van honderd miljoen uit de eerste geldstroom naar de tweede. Roelof de Wijkerslooth, voorzitter van het College van Bestuur, rekende uit dat de Radboud Universiteit minimaal twee Vici’s binnen moest slepen om quitte te spelen. Dat zei hij vorige week in de UGV (Universitaire Gezamenlijke Vergadering). Met drie toekenningen is daar ruimschoots aan voldaan.

Hersenonderzoeker Ole Jensen gaat met zijn Vici-subsidie verder onderzoek doen naar de informatieverwerking in het brein. Hij onderzoekt hoe de trillende en samenwerkende neuronen de informatiestroom in de menselijke hersenen reguleren. DNA-onderzoeker Hans Spelbrink besteedt zijn subsidie aan onderzoek naar ‘ons andere genoom’. Dat is het DNA dat zich niet in de celkern, maar in de mitochondriën van de cel bevindt. Die mitochondriën zijn betrokken bij een groot aantal ziekten en condities.

Internist Mihai Netea gaat met de Vici-subsidie verder onderzoeken hoe het natuurlijke afweersysteem bij de mens zo kan worden getraind dat het effectiever kan optreden tegen infecties. Met die kennis kunnen betere vaccins ontwikkeld worden tegen infectieziekten. Netea: ‘Ik ben verschrikkelijk blij! Gisteren heb ik de officiële bevestiging gekregen. Je hoopt erop, maar je durft er niet op te rekenen. Er zijn zoveel goede onderzoeken! Met deze subsidie kan ik op een totaal andere snelheid verder met mijn project. Als ik hem niet had gekregen was ik er ook mee door gegaan, hoor. Het project is verschrikkelijk interessant. Dan was het alleen in een compleet ander tempo geweest. Nu komt mijn onderzoek in een stroomversnelling.’

‘Mijn overstap naar Nijmegen gaat als een katalysator werken om er iets groots van te maken in zowel de fysisch organische chemie als biologie.’ Huck had bij zijn benoeming in september al een vooruitziende blik. Met de steun van de European Research Council (ERC) begint hij vanaf januari in ieder geval met een vliegende start. De Europese beurs is in het leven geroepen om grensverleggend en origineel onderzoek van individueel uitmuntende wetenschappers te steunen. De ruim twee miljoen zal Huck gaan besteden om zijn onderzoek op het gebied van microreactors uit te breiden.

Maar hoe bijzonder zijn chemische reacties in een druppeltje water om daar miljoenen mee op te strijken? Huck: ‘Wat er in cellen gebeurt op chemisch niveau, dat is de vraag voor de chemie van nu.’ Levende cellen zijn van nature in staat om complexe organische moleculen te maken. Chemici worstelen er al jaren mee om die reacties na te bootsen. In het laboratorium werken reacties namelijk vaak niet wanneer er zuurstof of water aan te pas komt. Met zijn voorstel wil Huck een celomgeving in een waterdruppeltje creëren om ingewikkelde reacties in uit te voeren.

De ERC Advanced Grant bevestigt dat het Institute for Molecules and Materials (IMM) een waardige opvolger zal krijgen van Roeland Nolte. College van Bestuur voorzitter Roelof de Wijkerslooth is in ieder geval al in zijn nopjes met Huck: ‘Wij waren al overtuigd van de kwaliteiten van Wilhelm Huck en het is meer dan prachtig dat deze kwaliteiten nu ook Europees erkend worden.’

Het grootste fysica-experiment ooit is opnieuw van start gegaan: de 27 kilometer lange deeltjesversneller van CERN in Genève, de Large Hadron Collider (LHC). Sinds afgelopen vrijdag circuleren er protonen in de versneller. Dit weekeinde was het al gelukt om deeltjes met de klok mee en tegen de klok in te draaien. Gisteren botsten de eerste protonen op elkaar. Alle vier de grote detectoren van de deeltjesversneller registreerden de eerste botsingen. De Groot, die met zijn collega’s vooral bijdraagt aan de ATLAS-detector, houdt vanuit Nijmegen nauwlettend bij wat er op CERN gebeurt.‘ We zijn hier heel tevreden over hoe het nu gaat. Het gaat voorspoediger dan verwacht.’

De fysici zijn nog niet bezig met het analyseren van de botsingen. Het echte natuurkundewerk zal nog een paar maanden op zich moeten wachten. ‘Nu zijn we vooral bezig met het begrijpen van de machine en zorgen dat er geen onverwachte dingen gebeuren.’
Vorig jaar raakte de LHC negen dagen na het opstarten zwaar beschadigd. Tussen de supergeleidende magneten ging iets vonken waardoor er een gat in een magneet kwam en helium ontsnapte. Dat zal nu niet meer gebeuren, zegt De Groot. Het afgelopen jaar zijn sensoren aangebracht die de magneten nauwkeurig in de gaten houden. ‘Als er nu iets gebeurt, kunnen we de versneller op tijd stilzetten.’

Fysici hopen met de LHC de grote natuurkunderaadsels op te lossen. Met als belangrijkste raadsel het massamysterie. Waar massa vandaan komt, weten we nog niet. Maar er is wel een vermoeden: dat er een deeltje is dat zich aan materiedeeltjes bindt en ze zo hun massa geeft. Net zoals deeltjes ook pas zichtbaar worden in interactie met fotonen.
De Brit Peter Higgs heeft het deeltje met zijn unieke functie veertig jaar geleden al voorspeld. Nu hopen fysici dit Higgs-deeltje aan te tonen door protonen met extreem veel energie op elkaar te laten botsen.

Dus geen op elkaar beukende wolken of tussenkomst van een dondergod. Het begint allemaal bij de geboorte van een kosmisch deeltje wanneer een ster explodeert. Met een enorm hoge energie en bijna zo snel als het licht schiet hij door het universum. Dagelijks wordt de aarde bestookt met miljoenen van die deeltjes. De kans dat er daar één van door een donderwolk scheert is natuurlijk ook aanwezig. Wanneer een deeltje in zo’n wolk ook nog eens met die enorme snelheid op een aanwezig luchtmolecuul knalt, wordt de trekker definitief overgehaald.

Een huis-tuin-en- keuken TL-buis werkt eigenlijk hetzelfde. ‘Een TL-buis is een gecontroleerde bliksemflits,’ zegt Buitink. ‘Alleen druk je bij een TL-buis gewoon op een knopje voor je licht. In een donderwolk fungeert het kosmisch deeltje als schakelaar.’ Bij de botsing van dat deeltje op een luchtmolecuul ontstaat het eerste ingrediënt van een bliksemflits, vrije elektronen. Het is dan een kwestie van tijd dat er zoveel zijn dat de donderwolk zich ontlaadt en voor het vuurwerk zorgt.

Het ‘triggeren’ van bliksem is weer een gevolg van het constante spervuur van kosmische deeltjes op de aarde. Ze worden namelijk ook verantwoordelijk gehouden voor genetische mutaties, computerfouten en fouten in elektrische circuits. ‘Er zijn eigenlijk weinig echte toepassingen van,’ zegt Buitink. Maar er zit wel muziek in! Sijbrand de Jong won er de Academische Jaarprijs 2009 mee. Op de volgende Nijmeegse Vierdaagsefeesten zullen de kosmische deeltjes voor een muzikaal feest zorgen. Hopen dat er niet toevallig een donderwolk overdrijft.

Dubbelsterren zijn geen onbekend fenomeen in ons heelal. Ze bestaan uit twee zonnen die in een pas de deux eindeloos om elkaar heen draaien. Interessant wordt het pas wanneer na miljarden jaren één van de twee zonnen opgebrand raakt en ineenklapt tot wat we een ‘witte dwerg’ noemen. Met zijn ontzaglijke dichtheid oefent hij dan zo’n grote aantrekkingskracht uit op zijn duoster dat hij langzaam maar zeker de materie daarvan opzuigt. Daaraan dankt het fenomeen zijn naam: vampierster. Hij blijft zuigen, en zwellen, tot het kritieke punt bereikt is en het hemellichaam explodeert tot een supernova.

Wanneer we het fenomeen te zien zullen krijgen is nog onduidelijk, aangezien ‘op het punt staan’ op kosmische schaal best duizend jaar kan zijn. Maar het is welhaast zeker dat de ontploffing feitelijk al heeft plaatsgevonden. Door de grote afstand zien wij alles wat er met V445 gebeurt namelijk met een vertraging van 25.000 jaar.

Het filmpje geeft een kort voorproefje van wat er staat te gebeuren.

Wat ze precies gaat doen binnen De Jonge Akademie weet ze nog niet. Ze is een paar keer op gesprek geweest bij de selectiecommissie en weet welke taken er zijn, maar ze wilde er van tevoren niet teveel over nadenken. ‘Ik ben nogal bijgelovig. Als ik er vooraf teveel van uitga dat ik het word, word ik het natuurlijk niet, denk ik dan.’

De leden van De Jonge Akademie gaan bijvoorbeeld scholen langs om scholieren te laten zien dat wetenschap leuk en belangrijk is, en dichtbij. Dat trekt Breij wel. Op dit moment heeft ze ook al met middelbare scholen te maken: ze geeft aankomend leraren onderwijs op het gebied van klassieke talen. ‘Maar het organiseren van interdisciplinaire, wetenschappelijke bijeenkomsten lijkt me ook heel leuk.’

Ze verheugt zich op het contact met andere onderzoekers. Om te horen hoe het op andere universiteiten en instituten aan toe gaat. Maar ook vanwege de verschillende invalshoeken van onderzoek. ‘Mijn eigen onderzoek is superspecialistisch. Ik vind het belangrijk om over grenzen heen te kijken en mijn onderzoek te laten zien aan een algemeen publiek.’

De Jonge Akademie wil jonge onderzoekers in contact brengen met collega’s uit andere vakgebieden en is onderdeel van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW). Nieuwe leden worden geselecteerd op basis van wetenschappelijke excellentie, interdisciplinaire aanpak en een brede belangstelling voor de wetenschap. Met de nieuwe leden erbij telt De Jonge Akademie vijftig leden.