Dit bericht is beveiligd met een wachtwoord. Geef je wachtwoord om het te lezen:

Wachtwoord:

Gelden die problemen voor alle vier de faculteiten? Waarom zijn er ooit vier afzonderlijke faculteiten gevormd? Wat is die identiteit van deze faculteiten en waarom lijkt die nu niet meer van belang? We zijn niet tegen een nauwere samenwerking tussen de verschillende vakgebieden. Een profilering van de geesteswetenschappen betekent echter niet per definitie een unificering van die geesteswetenschappen, zoals die uit het Masterplan wel naar voren lijkt te komen. Juist de diversiteit van de verschillende wetenschapsgebieden zou benadrukt moeten worden.
Verder lezen we dat “reeds in gang gezette ontwikkelingen dienen te worden doorgevoerd en curricula van de bestaande opleidingen dienen te worden beoordeeld op de wijze waarop de brede rijkdom van de Geesteswetenschappen daarin terug te vinden is.” Deze ontwikkelingen passen binnen de reorganisatie van de Faculteit der Letteren. Moet de Faculteit der Filosofie zich hierbij zonder meer aansluiten? Studenten filosofie vinden de vrije ruimte belangrijk, maar de monodisciplinariteit van de opleiding in Nijmegen is een kenmerkend en aantrekkeliik aspect van de opleiding. Daarnaast wordt die vrije ruimte door studenten filosofie even vaak ingevuld door vakken bij Sociale Wetenschappen, Managementwetenschappen en de bètafaculteit. Bovendien heeft de USR het initiatief genomen het voor alle studenten aan de universiteit mogelijk te maken vakken bij andere faculteiten te volgen.
Hoewel we het op prijs stellen dat er studenten hebben plaatsgenomen in de klankbordcommissie van de Faculteit der Filosofie die tot taak heeft na te denken over onderwijs en onderzoek, hebben wij onze bedenkingen bij de samenstelling van de strategiecommissie Geesteswetenschappen. Het merendeel bestaat uit bestuurders die blijk hebben gegeven niet neutraal in deze discussie te staan. Bovendien neemt er geen enkele student zitting in deze commissie, terwijl er een groot aantal punten wordt genoemd in het Masterplan dat studenten wel degelijk aangaat: de verandering van het onderwijsaanbod door gewijzigd onderzoeksaanbod, het harmoniseren van de jaarindeling, inroostering en de herbeoordeling van bestaande curricula.

Voor zover ons kritisch geluid over het Masterplan, moge het gehoord en in acht genomen worden.

De Nijmeegse RU telt minstens vier geesteswetenschappelijke faculteiten – overigens vind ik, vanuit het perspectief van de historische wetenschap, delen van Psychologie en Sociale Wetenschappen ‘even’ geesteswetenschappelijk, maar daarover hoor ik helaas niemand (meer). De kleine vier – letteren, theologie, religiewetenschappen en filosofie – hebben in elk geval een dure bestuurlijke ‘overhead’, waarover men in tijden van krimp toch zeker zou moeten willen praten. Belangrijker: men kan deze vier faculteiten evengoed beschrijven als heilloze verkokering van geesteswetenschappelijk onderwijs en onderzoek als dat men de al bijna gerealiseerde fusie kan laken als vernietiging van waardevolle geesteswetenschappelijke tradities. Daarom gaat het dus niet. Als je zinvol over de inhoud wilt praten, denk dan ook na over de vorm. Wees, bovendien, ook verder realistisch – denk dus tevens na over financiering.

Wat het onderzoek betreft. Is het bejubelde Rapport Cohen een goed uitgangspunt? Ik weet niet waarom zovelen zich zo enthousiast tonen. Op glossy papier staat samengevat wat wij allang weten: het is een competente, en misschien toch overbodige bestandsopname. Die is bovendien gelardeerd met persoonlijke verhalen: interessant, maar niet relevant – behalve omdat zo’n aanpak tegenwoordig bij een ‘glossy’ hoort, omdat men de ‘human touch’ wil tonen. Maar wetenschapsnotities zijn geen tv-programma’s. Getuigt het document van visie? Neen, niet echt. Het vraagt vooral om meer geld. Gebeurt het ooit anders? Het vraagt daarmee om iets dat er niet zal komen – en er ook niet gekomen zou zijn als we het afgelopen jaar niet in een economisch-financiële crisis waren getuimeld. Het is tragisch maar waar: Nederland (dwz de kiezers, de politiek, de beleidsmakers) heeft voor de geesteswetenschappen al vele jaren niet veel meer geld over dan die wetenschappen nu krijgen – en dat is in veel landen om ons heen niet zoveel beter.>
Zelfs als er meer geld zou komen (of als er niet nog meer bezuinigd wordt op Plasterks budgetten), hadden wij, geesteswetenschappers, er weinig aan. Immers, de onderzoeksorganisatie(s) die het meeste geld verdelen – gedirigeerd door mensen buiten het onderzoek, die (mede dientengevolge) vaak buitenwetenschappelijke modes volgen – hebben weinig of geen belang bij een zodanige verandering in de verdelingsorganisatie dat die – wat de omvang van het verdeelbare bedrag ook zij – een verbetering van de inhoud oplevert. Laten we twee centrale uitgangspunten – heilige koeien van ‘modern’ wetenschapsbeleid – als kwalijk en fnuikend kwalificeren. Ten eerste dat grote onderzoeksprojecten per definitie goede, ja zelfs betere projecten zijn. Quod non, voor de geesteswetenschappen. Waar ze nodig zijn, vanuit de onderzoeksvraagstelling, komen ze er ook zonder overheidsdwang. Geesteswetenschappers zijn, in de ‘moderne’ 21e eeuw, niet dom. Ten tweede dat de geesteswetenschappen gediend zijn met alsmaar grotere, Haagse commissies die eisen dat ze vooraf weten wat er uit het onderzoek moet komen, omdat ze anders geen geld geven. Elke onderzoeker weet dat dit een onwerkbare situatie is.

Kunnen we zaken anders inrichten? Jazeker. De overheid besluit het geesteswetenschappelijk onderzoeksgeld (de omvang ervan bepaalt de samenleving, de politiek) weer weg te halen bij NWO c.a., en geeft het terug aan de universiteiten, in de jaarlijkse lumpsum. Dat geld versleutelen de universiteiten in de aanstelling van docent-onderzoekers – we willen toch docenten die vanuit hun onderzoek ‘cutting edge’ inzichten aan de studenten presenteren? Zelfs nu, onder belabberde omstandigheden, presteren (o.a.: publiceren) die vast-aangestelde onderzoekers door de bank genomen behoorlijk tot zeer goed, inhoudelijk en kwantitatief. Wat de Nederlandse samenleving – i.c. de politiek – natuurlijk moet willen is, dat de gelden voor academisch onderwijs in de geesteswetenschappen niet alsmaar minder worden, zodat essentiële disciplines verdwijnen, en in bepaalde vakken de staf-student ratio onwerkbaar slecht is. Wat de samenleving (dus) ook moet willen is, dat de (universitaire) behoefte aan gekwalificeerde docent-onderzoekers – het aantal ‘pure’ onderzoekers dat daarbuiten emplooi heeft, is klein – niet wordt geschaad doordat er te weinig aanwas is. Daarom moet de overheid aan de universiteiten – of, beter, aan de disciplinegebieden binnen de geesteswetenschappen binnen universiteiten – ook een bedrag geven voor de opleiding van nieuwe onderzoekers: aio’s, post-docs.
Moet dat bedrag ‘hoog’/hoger zijn? Niet per se. De tragiek van (de huidige financiering van) die onderzoekers is minstens tweeledig. We stellen veel jonge mensen tijdelijk aan, maar hun rendement – minstens in afgeronde geesteswetenschappelijke promoties – is bedroevend laag. Ligt dat aan slechte begeleiding, zoals te vaak gesuggereerd – met o.a. als gevolg dat voor die begeleiding nu op facultaire niveaus extra bureaucratische stappen zijn ingebouwd, die de jonge onderzoekers vooral van hun werk houden? Zelden of nooit. Het ligt in elk geval mede aan verkeerde verwachtingen bij veel jonge onderzoekers. Voor een deel is de Nederlandse samenleving daaraan zelf schuld. Immers, tweede probleem: degenen die de eindstreep halen – gepromoveerd, ge-post-doctoreerd – kunnen voor minder dan 50 procent een aanstelling krijgen aan de universiteit, of aan een andere instelling voor wetenschappelijk werk. Kortom, wij veroorloven ons, als samenleving, om veel mensen zeer hoog te kwalificeren, en met hen vervolgens toch weinig tot niets te doen. Gevolg: frustraties, en: geldverspilling/kapitaalvernietiging.
>
Gaat de overheid met dit voorstel akkoord – al is het maar omdat het (ook) een besparing is? Neen. Zo’n verandering maakt de centrale onderzoeksbureaucratieën voor de geesteswetenschappen goeddeels overbodig. Bureaucratieën zoeken nooit oplossingen die henzelf elimineren, al wordt aangetoond dat dezelfde doelen met minder geld – lees: dure ambtenaren, tijdrovende en dus kostbare commissies – bereikt kunnen worden. Integendeel, bureaucratieën creëren meer bureaucratie. De regelzucht van Den Haag maakt op universitair en facultair niveau (dure) regelzuchtige ambtenaren onvermijdelijk – dat wil niet zeggen: nodig. De kosten daarvoor gaan intussen eveneens in mindering op het geesteswetenschappelijk budget, nationaal en in Nijmegen.
>
Een debat over de Nijmeegse geesteswetenschappen. Praten we over onderzoek, of ook over onderwijs? Bij slinkende middelen zullen we zaken onder ogen moeten zien. Wij moeten ons beraden over de uitgangspunten van nieuw-gestructureerd onderwijs, over de essentie(s) van de geesteswetenschappelijke cultuur die wij willen doorgeven. Er is, meen ik, op dit moment in het geesteswetenschappelijk onderwijs overlap, en ook thematische verkokering. Als we eens ‘out of the box’ denken, kunnen we vanuit nieuwe perspectieven in nieuwe vormen – al dan niet binnen een (bestuurlijke, beheersmatige, organisatorische….) fusie – even goed, of beter onderwijs verzorgen. Misschien leidt dat tot enige jaren pijn – niet (alleen) van gerealloceerde of afvloeiende ambtenaren, maar van gerealloceerde of afvloeiende docent-onderzoekers. Maar mensen zijn er, in onze branche, om de cultuur te dienen, niet omgekeerd.

Wat voor geesteswetenschappelijk onderwijs? Minder geld, slechter – meer geld, beter? Dat is natuurlijk geen automatisme. VOX publiceerde een verslag over een bezoekje aan Columbia University. Twee dingen vallen op. Grootschalige lippendienst, daar op die indrukwekkende campus, aan het geesteswetenschappelijk ideaal – maar dat ene, in de reportage niet uitgewerkte stukje, over het werkcollege, geeft nu juist ‘des Pudels Kern’ aan: duidelijk blijkt immers de toch niet meer dan (plicht-)matige interesse van een aantal deelnemers. Ook mijn ervaring is: studenten en docenten zijn ‘daar’ niet beter of gemotiveerder dan ‘hier’, ondanks enorme financiële verschillen. Waarom lijkt dat dan toch zo? Dat begrijpt eenieder die tussen de regels van het artikel leest, of Amerika kent: Amerikaanse studenten, tussen lui en ijverig, middelmatig en begaafd, scheppen van zichzelf hoe dan ook een sociaal-cultureel wenselijk, publiek imago dat verwijst naar de eigen excellentie en die van de instelling waar zij studeren, omdat je toch altijd positief moet lijken, want dat straalt op jezelf af – en ben je niet ‘positief’ dan krijg je niet de aanbevelingsbrieven van docenten die, meer nog dan het universitair diploma, voor elke loopbaan zo essentieel zijn. In Nederland klagen studenten eerder, en schijnt de situatie dus veel minder rooskleurig. Het zou interessant zijn eens te experimenteren: hadden wij veel meer een ‘aanbevelingscultuur’ (let wel: ik ben er allerminst voorstander van!), dan zou de houding van studenten zeker ook anders zijn. Hoe dat ook zij, onze discussie moet niet uitgaan van situaties die volstrekt onvergelijkbaar zijn, maar van afwegingen die Nederlandse realiteiten koppelen aan Nederlandse wensen. Daar is veel over te zeggen.
>
Uitdagend onderwijs geven de meeste Nijmeegse docent-onderzoekers. Overigens moeten zij, op beide fronten, geëvalueerd worden, zij het niet jaarlijks, dan toch regelmatig, en waar nodig met consequenties – ook als die pijnlijk zijn. Maar de volledige realisering van dat uitdagende onderwijs eist, realistisch bezien, een veel strikter afgedwongen ”hard werken” door studenten, om te beginnen in de BA. Voor al te velen, ook in de geesteswetenschappen – juist in de geesteswetenschappen? – zijn baantjes en andere activiteiten excuses om van alles te laat of te makkelijk te doen. Dus: frustraties in (werk-)colleges, bij deelnemers die wel hard werken. Dus: docenten die, gegeven hun inzet, terecht geïrriteerd raken. Dus: vertraging bij studenten. Dus: alom rendementsverlies. Omgekeerd geldt: als je met ’20 uur in de week’ de BA Geschiedenis kunt halen – een willekeurig voorbeeld -, is er iets mis met het programma. Pervers: wij mogen niet meer vakken introduceren: dan belasten we de studenten te zeer. Pervers: als we meer vakken introduceren, krijgen we er geen docentgeld voor. Maar hard werken – van docenten en studenten – is niet de enige basisvoorwaarde voor een goed (nieuw) programma. Laten we eerlijkheidshalve ook het volgende toegeven.
Nu we enige jaren ervaring hebben met de BA-MA-structuur, blijkt dat – althans: in mijn optiek, en die van collegae met wie ik vaker praat – teveel BA-studenten doorstromen naar de MA die het curriculum toch intellectueel niet aankunnen. Ook die situatie leidt, over de hele linie, tot: verarming van de inhoud – hetgeen de MA-studenten schaadt die hard en enthousiast doorstromen; tot vertraging bij studenten; en, op complexe wijze, tot rendementsverlies. Is daaraan wat te doen? Jazeker. Maar daarvoor is heel veel bestuurlijke durf nodig, bijvoorbeeld in de vorm van instroombeperkingen – al kost dat de universiteit geld…
En de studenten die naar de ResMA gaan? Wel, die zijn, door de bank genomen, een grote vreugde – zeker voor de docent(en). Totdat die docenten zich realiseren dat zij getalenteerde jongelieden in wezen een fata morgana binnen leiden: die waarin een wetenschappelijke toekomst nabij lijkt. De werkelijkheid is dan hard: per 10 ResMA-geslaagden zal er wellicht per jaar 1 de felbegeerde aio-plaats krijgen. En daarmee is de Nederlands-Nijmeegse cirkel onderwijs-onderzoek weer rond – in de volle maat van zijn huidige tragiek.

Visies hebben wij dus nodig. Onder de brede hoed van minister Plasterk gaat vast veel om. Dat er ook slimme plannen worden uitgebroed voor een betere organisatie, met betere resultaten – bij gelijkblijvende of slinkende middelen – blijkt tot op heden niet. Alle problemen maar weer doorverwijzen naar nationale commissies biedt slechts een enkele zekerheid: geen bevredigend resultaat. Mede daarom wens ik de Nijmeegse commissie veel realiteitszin, durf en creativiteit toe.

De geest is uit de fles. Wat begon als een onschuldige zin in het concept strategisch plan, heeft zich in korte tijd ontwikkeld tot een bijna clandestien rumoer dat de wandelgangen van het Erasmusgebouw in zijn greep houdt: wat is de toekomst van de geesteswetenschappen aan de Radboud Universiteit? Tot dusver hebben vooral bestuurders zich in deze discussie laten horen. Zo lieten twee decanen weten dat ze tegengestelde opvattingen hebben over de wenselijkheid van een Faculteit der Geesteswetenschappen en meldde onze collegevoorzitter dat de resultaten van een verkenning omtrent zo’n faculteit wel erg lang op zich laten wachten. Behalve deze interventies uit bestuurlijke hoek vindt er opvallend weinig openbare en argumentatieve discussie plaats onder de betrokken wetenschappers zelf. Hoe zien wij, geesteswetenschappers van de Radboud Universiteit, onze eigen toekomst? Volkomen terecht riepen in de vorige aflevering van de Vox onze studenten, bij monde van Anco Peeters (lid studentenraad voor Akkuraatd), ons op om zo’n discussie nu eindelijk te gaan voeren. Aan deze oproep geef ik hier gehoor.
De discussie over de toekomst van de geesteswetenschappen heeft als belangrijkste doel een antwoord te geven op de uitdagingen die geformuleerd zijn in het rapport Duurzame Geesteswetenschappen van de commissie Nationaal Plan Toekomst Geesteswetenschappen (in de volksmond: de commissie Cohen). In dit rapport wordt een grondige (volgens mij adequate) analyse gegeven van ‘het karakter en de reikwijdte van de geesteswetenschappen’ en van ‘de stand van zaken van de geesteswetenschappen in Nederland’. Tegen die achtergrond wordt een ‘Nationaal Plan Toekomst van de Geesteswetenschappen’ gepresenteerd (met daaraan gekoppeld een aantal financiële toezeggingen). De commissie oordeelt dat de bloei van de geesteswetenschappen in Nederland onder spanning staat. Deze spanning wordt vanzelfsprekend veroorzaakt door geldgebrek, maar ook door een gebrek aan strategische keuzes van de geesteswetenschappelijke sector zelf.
En daar ligt de uitdaging. Het rapport nodigt ons uit de taken en de functies van ons onderzoek en onderwijs duidelijk te formuleren. Welke rol willen wij spelen binnen de RU? Wat is onze inbreng in het maatschappelijke (politieke, culturele, religieuze) debat? Welke plichten en kansen hebben wij ten aanzien van het voortgezet onderwijs? Wat kunnen wij betekenen voor de ontsluiting van ons culturele erfgoed? Het is goed denkbaar dat de verschillende geesteswetenschappelijke disciplines uiteenlopende antwoorden geven op deze vragen. Filosofen en religiewetenschappers hebben waarschijnlijk een grotere bijdrage te leveren aan de discussie over de vrijheid van meningsuiting dan kunsthistorici en literatuurwetenschappers, die op hun beurt in een betere positie zijn om ons artistieke erfgoed te ontsluiten. Het rapport Duurzame Geesteswetenschappen geeft ons een lijst van onderwerpen waarover we gezamenlijk een (mogelijkerwijs gedifferentieerde) positie moeten bepalen. Dat is een interessante en belangrijke opdracht die veel positieve energie heeft losgemaakt.
Wat moet er aan de RU nu wel gebeuren met het rapport Duurzame Geesteswetenschappen en wat moet er niet gebeuren?
Wat moet er wel gebeuren? Wij geesteswetenschappers moeten vanuit onze eigen disciplines (filosofie, geschiedenis, taalwetenschap, et cetera), maar wel in gezamenlijkheid onze positie bepalen ten aanzien van de onderwerpen die in het rapport aan de orde komen. Dit moet leiden tot een document dat in klare taal omschrijft welke positie de geesteswetenschappen aan de RU willen gaan innemen en welke rol zij willen gaan spelen. Uitgangspunt daarbij zou het bestaande onderwijs en onderzoek moeten zijn (dat door de auteurs van het rapport als hoogstaand wordt gewaardeerd) en de rijke geesteswetenschappelijke traditie die de RU heeft. Op grond van deze traditie mag je verwachten dat de geesteswetenschappen een spilfunctie zullen gaan vervullen en een belangrijke rol zullen gaan spelen bij het uitdragen van de missie en de visie van de RU. Om tot zo’n gezamenlijke positiebepaling te kunnen komen, zouden wij geesteswetenschappers de gelegenheid moeten krijgen om met elkaar en met onze studenten in discussie te gaan. Zo’n gelegenheid zal niemand voorbij laten gaan.
Wat moet er niet gebeuren? Het rapport Duurzame Geesteswetenschappen moet niet van meet af aan bestuurlijk worden vertaald als een pleidooi voor een Faculteit der Geesteswetenschappen. Daar gaat het rapport namelijk helemaal niet over! Sterker nog, door op voorhand dergelijke beslissingen van organisatorische aard te nemen, wordt datgene waar het rapport om vraagt gefrustreerd. Het kan natuurlijk zijn dat de discussie die wij geesteswetenschappers gaan voeren uiteindelijk zal leiden tot de conclusie dat de geesteswetenschappen in Nijmegen het best zullen floreren in een grote faculteit. Dat is niet uitgesloten. Maar op die conclusie moet, omwille van het rapport Duurzame Geesteswetenschappen, niet worden vooruitgelopen. Eerst moet worden gewerkt aan een gezamenlijke visie op wat Nijmeegs geesteswetenschappelijk onderwijs en onderzoek zou moeten zijn. Vanzelfsprekend mogen onze bestuurders verwachten dat zo’n discussie binnen een redelijke termijn tot concrete resultaten zal leiden. Laten we daarover vooral heldere afspraken maken. Maar anderzijds hoeven we de druk niet onnodig op te voeren. De gelden die de commissie Cohen in het vooruitzicht stelt laten toch nog wel even op zich wachten.
In de tussentijd kunnen we het best de raad van onze eigen eredoctor Cohen ter harte nemen: ‘Zulke toekomstplannen zou elk van de geesteswetenschappelijke faculteiten zélf moeten ontwerpen, en de Colleges van Bestuur zouden zich er met woord en daad achter moeten stellen’.
Precies, en wel in die volgorde.