Van Rabo-topman tot pleitbezorger van de matige mens. In een bomvolle aula hield Herman Wijffels, voormalig directievoorzitter van de Rabobank, oud-voorzitter van de SER, Nederlands bewindvoerder bij de Wereldbank en nu hoogleraar Duurzaamheid en Maatschappelijke Verandering aan de Universiteit van Utrecht gisteren een uur lang een grondig betoog voor een ‘totale ommekeer’ van onze decadente Westerse maatschappij. ‘De crisis is een wake-up call.’
Geen geitenwollensok of warrige bioloog, maar een topman uit het bankwezen komt ons meedelen dat het nu echt afgelopen moet zijn. Over en uit met de verkwisting, het egocentrisme, de vervuiling en bezoedeling van onze planeet. De economische crisis, zo betoogde Wijffels, is slechts het topje van de ijsberg. We zitten op dit moment in een globale crisis die drieledig is: economisch, ecologisch en moreel. En juist deze combinatie maakt de crisis onomkeerbaar. ‘Het is onmogelijk om de oude situatie te restaureren. We zijn vastgelopen op onze fysieke grenzen, we leven op krediet. Er zit niets anders op dan om te keren en een betere route te kiezen.’
Herman Wijffels staat bekend als een wat linksige CDA’er, ‘maar zo soft heb ik hem nog nooit horen praten’, zegt een luisteraar van de lezing. De nieuwe route die Wijffels zich voorstelt is een totale ommekeer van onze kapitalistische maatschappij. Geen herstel van oude waarden, geen nodeloos pompen van overheidsgeld in een systeem dat ten dode is opgeschreven. We moeten totaal anders gaan denken. ‘In plaats van de ongebreidelde uitputting van grondstoffen moeten we meedeinen op de stroom die de ‘kosmische cyclus’ ons geeft. Cradle to cradle: producten zo in elkaar zetten dat grondstoffen opnieuw bruikbaar zijn. Weg met de homo economicus, die calculerend te werk gaat en alleen voor zichzelf kiest. Weg met het ‘verkokerd specialisme’ waarin alleen gekeken wordt naar het eindresultaat.’ Met andere woorden: we moeten dimmen, afremmen, vaart minderen.
Een mooi streven, maar wie is zo gek om in te leveren wat hij inmiddels als zijn recht beschouwt? Dr. Evert van der Zweerde, universitair docent Sociale en politieke wijsbegeerte, legde Wijffels deze vraag voor. ‘Wie gaat het afdwingen? Wie heeft de politieke legitimatie om verwarmde terrassen in de winter te verbieden, om een accijns op rundvlees te leggen?’ Verrassend genoeg kwam Wijffels met het voorbeeld van China, een land dat veel investeert in duurzame energie. ‘Maar China is geen democratie’, wierp van der Zweerde tegen. Hoe gaan we uw plan uitvoeren in een democratische maatschappij? Tegenstanders elimineren, uitroeien, opsluiten?’ De oplossing ligt in individuele mentaliteitsverandering, introspectie, het besef dat het nu wel eens genoeg is, zegt Wijffels. Zelf vertelt hij al een poos vegetarisch te zijn. ’Je voelt op een gegeven moment zelf wat goed is voor jezelf en voor de wereld.’