De Nijmeegse psycholoog Ap Dijksterhuis is in dispuut met zijn Amerikaanse vakgenoot Daniel Lassiter. De laatste beweert dat onbewust nadenken niet bestaat. Lassiter publiceerde erover in het wetenschappelijk tijdschrift Psychological Science. Dijksterhuis vindt Lassiters betoog ‘nergens op slaan’. Hij heeft inmiddels een reactie opgestuurd naar het tijdschrift.
Dijksterhuis is bekend vanwege zijn onderzoek naar het onbewuste. Zijn experimenten wijzen uit dat het beter is om bij het nemen van moeilijke beslissingen er een nachtje over te slapen. Bij de koop van een auto of een huis bijvoorbeeld moet je zoveel afwegingen maken dat ons bewuste al gauw door de bomen het bos niet meer ziet. Het onbewuste zou tot 20.000 keer zoveel informatie kunnen verwerken als je bewuste. Vandaar Dijksterhuis’ pleidooi om het onbewuste in dit soort gevallen aan het werk te zetten. Ga slapen of kijk een film en je onbewustzijn gaat tijdens die rustperiode aan het werk. Na een tijd is het volgens Dijksterhuis veel makkelijker om de juiste keuze te maken.
Lassiter heeft ook experimenten gedaan waarin proefpersonen voor moeilijke keuzes kwamen te staan, zoals over de beste auto-aanschaf. In zijn experiment maakten juist de mensen die de voors en tegens bewust hadden afgewogen, de beste keuzes. Hij stelt dat het onbewuste helemaal geen superieure beslissingen neemt. Het onbewuste denken zou volgens hem niet eens bestaan: de mensen die een film gaan kijken zetten niet het onbewuste in, maar grijpen na afloop terug op hun eerste oordeel.
Dijksterhuis wijst erop dat Lassiter geen gebruik heeft gemaakt van een controlegroep. Dat zou zijn experimenten waardeloos maken. ‘Hij beweert dat onbewuste denkers gewoon een online (eerder) gemaakte beslissing herinneren. Hij heeft dat echter niet vergeleken met mensen die echt een on-line beslissing maken, dus zijn conclusie slaat nergens op. Het is een zeer elementaire fout.’
In 2005 ontving Ap Dijksterhuis een belangrijke subsidie van wetenschapsorganisatie NWO voor zijn onderzoek naar het onderbewuste en onbewust nadenken.